Nếu ba thí sinh lần lượt chọn nhận, từ chối và đàm phán lại cùng một hợp đồng, ai đáng được điểm cao nhất? Bài viết cho rằng với những tình huống điều hành mở, giám khảo không nên tìm người đưa ra phương án giống mình mà cần đánh giá chất lượng quá trình hình thành quyết định. Insight cốt lõi là chuyển trọng tâm từ “chọn gì” sang xác định vấn đề – bằng chứng – đánh đổi – quyết định – thực thi – thích nghi – trách nhiệm. Đề càng mở càng cần tiêu chí rõ và hành vi quan sát được để tránh chấm theo cảm tính.
Ba thí sinh cùng đứng trước một cơ hội kinh doanh. Người thứ nhất quyết định nhận hợp đồng, người thứ hai từ chối, người thứ ba chọn đàm phán lại các điều kiện trước khi ký. Ai đúng? Nếu đây là một bài toán có đáp án chuẩn, câu hỏi không quá khó. Nhưng nếu đó là một tình huống điều hành với thông tin chưa hoàn hảo, nguồn lực hữu hạn và tương lai chưa xảy ra, có lẽ chúng ta chưa đủ cơ sở để kết luận chỉ bằng việc nhìn vào phương án cuối cùng. Đây là một trong những vấn đề đáng suy nghĩ khi chuyển từ chấm đáp án sang đánh giá năng lực ra quyết định.
Ảnh: Một hội đồng chấm tại vòng bán kết PTIT CEO Talent 2026
KHI GIÁM KHẢO CŨNG CÓ “ĐÁP ÁN CỦA MÌNH”
Hãy đặt thí sinh vào vai người đứng đầu một doanh nghiệp đang tăng trưởng nhưng hiệu quả suy giảm. Một khách hàng lớn đề nghị hợp đồng mới; hợp đồng có thể tạo thêm doanh thu nhưng đồng thời gây áp lực lên công suất, vốn đầu tư và dòng tiền. Một người điều hành thận trọng có thể từ chối, người khác nhìn thấy cơ hội và quyết định nhận, trong khi người thứ ba chỉ chấp nhận nếu khách hàng đồng ý ứng trước hoặc điều chỉnh sản lượng. Cả ba đều có khả năng hợp lý.
Nhưng khi bước vào phòng chấm, một rủi ro xuất hiện: giám khảo cũng là những người có kinh nghiệm và vì thế thường có phương án mà chính mình cho là tốt nhất. Nếu không cẩn trọng, câu hỏi “Quyết định của thí sinh có chất lượng không?” rất dễ biến thành “Thí sinh có quyết định giống tôi không?”. Khi ấy, kinh nghiệm của giám khảo từ nguồn lực đánh giá có thể trở thành nguồn tạo thiên kiến.
THAY ĐỔI ĐỐI TƯỢNG ĐƯỢC CHẤM
Một cách tiếp cận khác là không bắt đầu từ việc thí sinh chọn phương án nào, mà quan sát quá trình hình thành quyết định. Có thể nhìn quá trình ấy qua chuỗi: XÁC ĐỊNH VẤN ĐỀ – BẰNG CHỨNG – ĐÁNH ĐỔI – QUYẾT ĐỊNH – THỰC THI – THÍCH NGHI – TRÁCH NHIỆM. Trước hết, thí sinh có xác định đúng vấn đề trước khi đưa giải pháp không? Nếu doanh thu tăng nhưng lợi nhuận, chất lượng phục vụ và tỷ lệ khách hàng quay lại cùng suy giảm, vấn đề thực sự nằm ở bán hàng, vận hành, cấu trúc chi phí hay mô hình tăng trưởng? Tiếp theo, bằng chứng nào được sử dụng? Thí sinh có phân biệt được dữ liệu, suy luận và giả định không, hay chỉ lựa chọn những con số thuận lợi cho lập luận của mình?
Sau đó mới đến quyết định. Một quyết định thực sự phải tạo ra sự đánh đổi. Chọn đầu tư vào năng lực vận hành có thể đồng nghĩa với chưa đầu tư cho marketing; nhận hợp đồng mới có thể mang thêm doanh thu nhưng làm tăng rủi ro tiền mặt; từ chối hợp đồng giúp bảo vệ hệ thống hiện tại nhưng có thể bỏ lỡ cơ hội tăng trưởng. Người ra quyết định tốt không chỉ nói mình chọn gì mà phải chỉ ra mình đang chấp nhận mất gì để đổi lấy điều gì.
QUYẾT ĐỊNH TỐT KHÔNG PHẢI QUYẾT ĐỊNH KHÔNG BAO GIỜ THAY ĐỔI
Phần hỏi đáp tạo thêm một lớp quan sát đặc biệt. Giả sử thí sinh quyết định nhận hợp đồng vì khách hàng đồng ý ứng trước, sau đó giám khảo cung cấp thông tin mới rằng khách hàng rút điều kiện ứng trước nhưng vẫn muốn giữ nguyên sản lượng. Giữ nguyên phương án không nhất thiết thể hiện bản lĩnh; thay đổi ngay cũng chưa chắc thể hiện khả năng thích nghi. Điều đáng quan sát hơn là thông tin mới có đủ quan trọng để thay đổi logic của quyết định ban đầu hay không. Một thí sinh có thể nói: “Nếu không có khoản ứng trước, dự báo tiền mặt xuống dưới ngưỡng an toàn mà tôi đã đặt ra; vì vậy, tôi sẽ không tiếp tục với cấu trúc hợp đồng hiện tại.” Đó không phải thiếu nhất quán, mà là một quyết định có ranh giới rõ ràng.
“CHẤM TƯ DUY” CŨNG CÓ THỂ RẤT CẢM TÍNH
Đây là điểm cần phản biện chính cách tiếp cận này. Nói “đừng chấm đáp án, hãy chấm chất lượng quyết định” nghe hấp dẫn, nhưng nếu bảng chấm chỉ có những tiêu chí như “tư duy tốt”, “khả thi”, “có tố chất lãnh đạo” hay “phản biện tốt”, việc đánh giá thậm chí có thể cảm tính hơn chấm đáp án. Vì vậy, đề mở càng cần tiêu chí chặt. Mỗi tiêu chí phải được chuyển thành những hành vi có thể quan sát: thí sinh xác định vấn đề bằng bằng chứng nào, có nêu phương án bị loại và lý do loại không, có chỉ ra sự đánh đổi không, có xác định điều kiện khiến mình thay đổi quyết định không, và khi nhận dữ liệu mới có cập nhật lập luận không.
Các mức điểm cũng cần những mốc hành vi để giám khảo hiểu tương đối giống nhau thế nào là mức thấp, trung bình và cao. Trước khi chấm thật, hội đồng cần hiệu chuẩn bằng cách cùng đánh giá một số bài mẫu và thảo luận nguyên nhân chênh lệch. Khi đó, logic đánh giá trở nên rõ hơn: QUYẾT ĐỊNH MỞ – TIÊU CHÍ RÕ – HÀNH VI QUAN SÁT ĐƯỢC – BẰNG CHỨNG – PHÁN ĐOÁN.
GIÁM KHẢO KHÔNG ĐI TÌM “PHIÊN BẢN TRẺ HƠN CỦA MÌNH”
Có lẽ đây là thay đổi khó nhất. Một thí sinh hoàn toàn có thể đưa ra quyết định khác với điều giám khảo sẽ làm trong cùng hoàn cảnh, thậm chí phương án ấy có thể khiến giám khảo ban đầu không đồng ý. Nhưng nếu thí sinh xác định vấn đề tốt hơn, sử dụng bằng chứng kỷ luật hơn, nhìn thấy sự đánh đổi rõ hơn, xây dựng phương án khả thi hơn, biết khi nào cần cập nhật và sẵn sàng chịu trách nhiệm về hệ quả, chúng ta phải sẵn sàng ghi nhận chất lượng của quyết định ấy.
Trong một bài toán điều hành thực sự, mục tiêu không phải tìm người đoán trúng đáp án của Ban giám khảo, cũng không phải tìm một “phiên bản trẻ hơn của chính chúng ta”, mà là nhận diện một điều khó hơn: NGƯỜI CÓ THỂ TẠO RA MỘT QUYẾT ĐỊNH ĐÁNG TIN CẬY – VÀ CHỨNG MINH ĐƯỢC TẠI SAO.
ThS. Bùi Đình Quế, Giảng viên Marketing – Khoa QTKD2, Học viện PTIT HCM
