Đề càng khó có phải càng đánh giá chính xác năng lực người học? Bài viết đặt lại một quan niệm khá phổ biến trong thiết kế đánh giá: độ khó chỉ có ý nghĩa khi nó nằm đúng ở năng lực cần đo. Từ trải nghiệm thiết kế PTIT CEO Talent 2026, bài viết gợi mở nguyên tắc “ngưỡng vào thấp – trần phát triển cao”: giảm những rào cản kiến thức không cần thiết nhưng không giảm yêu cầu tư duy. Insight cốt lõi: đừng hỏi đề khó đến đâu, hãy hỏi cái khó đang đo điều gì.
Trong giáo dục, chúng ta đôi khi vô thức xem độ khó của đề thi như một dấu hiệu của chất lượng. Tình huống càng dài, dữ liệu càng nhiều, phép tính càng phức tạp và thời gian càng ngắn thì khả năng phân loại người học dường như càng cao. Tuy nhiên, khi chuyển từ kiểm tra kiến thức sang đánh giá năng lực, một câu hỏi khác cần được đặt ra: cái khó của đề thi đang giúp chúng ta đo được điều gì? Câu hỏi này đặc biệt đáng suy nghĩ khi một cuộc thi mở cho sinh viên từ năm nhất đến năm cuối.
Hãy hình dung hai sinh viên cùng đứng trước một tình huống doanh nghiệp: doanh thu liên tục tăng nhưng lợi nhuận suy giảm, khách hàng quay lại ít hơn, công suất vận hành tiến gần giới hạn, đồng thời xuất hiện một hợp đồng mới có thể mang lại doanh thu nhưng đòi hỏi đầu tư và gây thêm áp lực dòng tiền. Một sinh viên năm cuối đã học tài chính doanh nghiệp có thể nhanh chóng đọc được các chỉ số, trong khi sinh viên năm nhất có thể chưa biết “số dư đảm phí” là gì. Nếu sinh viên năm nhất mắc kẹt ngay tại thuật ngữ đó, chúng ta vừa phát hiện năng lực ra quyết định còn hạn chế, hay đơn giản chỉ phát hiện một học phần mà bạn ấy chưa học? Đây là một trong những câu hỏi xuất hiện trong quá trình thiết kế các vòng thử thách của PTIT CEO Talent 2026.
Ảnh: ThS. Bùi Đình Quế, tại cuộc thi PTIT CEO Talent 2026
KHÓ Ở KIẾN THỨC HAY KHÓ Ở TƯ DUY?
Một cuộc thi hướng tới phát hiện tiềm năng quản trị rất dễ rơi vào nghịch lý: để tạo cảm giác “thực chiến”, người thiết kế đưa ngày càng nhiều kiến thức chuyên môn vào đề. Nhưng khi lượng kiến thức tiên quyết tăng lên, kết quả có thể ngày càng phản ánh người nào đã được học nhiều hơn, thay vì cho thấy người nào tư duy tốt hơn trước một vấn đề mới. Điều đó không có nghĩa kiến thức không quan trọng. Người điều hành không thể ra quyết định tốt nếu thiếu hiểu biết về tài chính, thị trường, vận hành hay con người. Tuy nhiên, trong một bài đánh giá dành cho sinh viên ở nhiều năm học khác nhau, cần phân biệt giữa kiến thức là đối tượng cần đánh giá và kiến thức chỉ là điều kiện để người học bước vào bài toán.
Nếu mục tiêu là kiểm tra kiến thức tài chính, việc yêu cầu thí sinh tự nhớ công thức hoàn toàn hợp lý. Nhưng nếu mục tiêu là quan sát khả năng xác định vấn đề, sử dụng bằng chứng, nhận diện sự đánh đổi và ra quyết định, công thức có thể được cung cấp. Khi đó, điều phân hóa thí sinh không còn nằm ở việc ai nhớ công thức, mà ở việc ai biết khi nào cần dùng, dùng dữ liệu nào và kết quả đó có ý nghĩa gì đối với quyết định. Đây là một thay đổi nhỏ trong thiết kế nhưng lớn trong triết lý đánh giá.
HẠ NGƯỠNG ĐẦU VÀO KHÔNG CÓ NGHĨA LÀ HẠ ĐỘ KHÓ
Phản biện dễ xuất hiện ngay lập tức: nếu giải thích thuật ngữ, cung cấp công thức và đơn giản hóa dữ liệu, đề thi còn gì để phân loại? Câu trả lời nằm ở việc chuyển cái khó sang đúng nơi cần đo. Cùng nhìn thấy doanh thu tăng, không phải ai cũng nhận ra doanh nghiệp có thể đang tăng trưởng không lành mạnh; cùng được cung cấp dữ liệu, không phải ai cũng phân biệt được triệu chứng với vấn đề thực sự; cùng có ba phương án, không phải ai cũng nhìn thấy cái giá phải trả khi lựa chọn. Khi một giả định quan trọng bất ngờ thay đổi trong phần hỏi đáp, sự khác biệt còn rõ hơn: người nào bảo vệ phương án cũ bằng mọi giá, người nào thay đổi theo áp lực, và người nào biết cập nhật quyết định khi bằng chứng thực sự đủ mạnh?
Đó là tinh thần của nguyên tắc “ngưỡng vào thấp – trần phát triển cao”. Ngưỡng vào thấp giúp người học có nền tảng khác nhau đều có thể bước vào vấn đề; trần phát triển cao bảo đảm rằng càng đi sâu, yêu cầu về tư duy càng tăng. Có thể diễn đạt nguyên tắc này ngắn gọn: KIẾN THỨC TỐI THIỂU CẦN THIẾT – YÊU CẦU TƯ DUY TỐI ĐA. Độ khó được chuyển dần theo chuỗi: XÁC ĐỊNH VẤN ĐỀ – BẰNG CHỨNG – ĐÁNH ĐỔI – QUYẾT ĐỊNH – HÀNH ĐỘNG – THÍCH NGHI – TRÁCH NHIỆM.
ĐỪNG VỘI TỰ HÀO VÌ ĐỀ KHÓ
Một đề thi khó vẫn có thể là một đề thi tốt, nhưng “khó” tự nó không phải bằng chứng của chất lượng. Nếu cái khó chủ yếu đến từ thuật ngữ chưa được học, dữ liệu dư thừa không có chủ đích, phép tính phức tạp không phục vụ quyết định hoặc yêu cầu kiến thức nằm ngoài năng lực mục tiêu, chúng ta có thể đang dựng thêm rào cản thay vì nâng trần tư duy. Ngược lại, một tình huống rất dễ hiểu vẫn có thể tạo ra một bài đánh giá khó nếu nguồn lực hữu hạn, các lựa chọn đều có mặt được và mất, thông tin không hoàn hảo, các bên liên quan có lợi ích khác nhau, và người học buộc phải đưa ra một quyết định rồi chịu trách nhiệm bảo vệ nó.
Khi đó, câu hỏi không còn là “Bạn đã học được bao nhiêu?”, mà trở thành “Với những gì đang có, bạn có thể tạo ra một quyết định tốt đến đâu?”. Có lẽ vì vậy, khi thiết kế một đề thi hướng tới đánh giá năng lực, câu hỏi cuối cùng không nên là “Đề này đã đủ khó chưa?”, mà nên là: “CÁI KHÓ NÀY ĐANG GIÚP CHÚNG TA ĐO ĐƯỢC ĐIỀU GÌ?”
ThS. Bùi Đình Quế, giảng viên marketing – Khoa QTKD2, Học viện PTIT HCM
