Một cuộc thi tìm được người chiến thắng chưa chắc đã hoàn thành sứ mệnh phát triển người học. Bài viết phân biệt giữa tuyển chọn và phát triển, từ đó đặt câu hỏi về giá trị mà cả người thắng lẫn người bị loại thực sự mang đi sau cuộc thi. Insight quan trọng nằm ở việc chuyển cuộc thi từ một sự kiện xếp hạng thành một chu trình thể hiện – phản hồi – phản tư – thử lại – bằng chứng – phát triển. Sau câu hỏi “Ai thắng?”, giáo dục cần thêm một câu hỏi: “Ai đã phát triển, và bằng chứng ở đâu?”.
Một cuộc thi sinh viên thường có hành trình khá quen thuộc: phát động, tuyển chọn, các vòng thi, bán kết, chung kết và trao giải. Đêm cuối cùng, những gương mặt xuất sắc nhất bước lên sân khấu, giải thưởng tìm được chủ nhân, truyền thông công bố người chiến thắng. Về mặt tổ chức, cuộc thi đã hoàn thành. Nhưng nếu nhìn từ góc độ phát triển người học, có một câu hỏi đáng để đặt ra: sau đêm chung kết, những người đã tham gia thực sự mang gì đi? Câu hỏi này dẫn đến một sự phân biệt quan trọng giữa tuyển chọn và phát triển.
Ảnh: ThS. Bùi Đình Quế sau sự kiện bán kết cuộc thi PTIT CEO Talent 2026
TÌM NGƯỜI GIỎI KHÁC VỚI LÀM NGƯỜI HỌC GIỎI HƠN
Một cuộc thi được thiết kế tốt có thể làm rất tốt chức năng tuyển chọn. Qua nhiều vòng, thí sinh được đặt trước những yêu cầu ngày càng cao; điểm số, thứ hạng và kết quả cuối cùng giúp xác định ai thể hiện tốt hơn theo những tiêu chí đã công bố. Tuy nhiên, Top 16, Top 9 hay quán quân mới chủ yếu trả lời câu hỏi “Ai thể hiện tốt hơn tại thời điểm này?”, chứ chưa tự động trả lời “Ai đã phát triển nhiều hơn nhờ quá trình tham gia?”. Hai câu hỏi tưởng gần nhau nhưng đòi hỏi hai kiến trúc rất khác.
Một sinh viên có nền tảng tốt có thể bước vào cuộc thi với năng lực đã cao và giành thứ hạng cao. Một sinh viên khác có thể không vào chung kết nhưng đã thay đổi đáng kể cách xác định vấn đề, sử dụng bằng chứng, phản biện chính mình hoặc chịu trách nhiệm cho quyết định. Nếu chỉ nhìn bảng xếp hạng cuối cùng, sự thay đổi thứ hai gần như vô hình.
TRẢI NGHIỆM MẠNH CHƯA CHẮC ĐÃ TẠO RA PHÁT TRIỂN
Đây cũng là điều đáng suy nghĩ khi thiết kế PTIT CEO Talent 2026. Một tình huống điều hành có thể đưa sinh viên vào vai người đứng đầu doanh nghiệp, đặt họ trước dữ liệu chưa hoàn hảo, nguồn lực hữu hạn, áp lực dòng tiền, xung đột lợi ích và những lựa chọn không có phương án nào hoàn hảo. Phần hỏi đáp tiếp tục thách thức giả định và buộc thí sinh bảo vệ hoặc cập nhật quyết định. Đó là một trải nghiệm giàu chất liệu học tập, nhưng cần phản biện chính nhận định này: trải nghiệm không tự động trở thành học tập, và học tập cũng chưa tự động trở thành năng lực.
Nếu một thí sinh hoàn thành phần thi, nhận điểm, biết mình không đi tiếp rồi trở về, quá trình có thể dừng ngay tại trải nghiệm. Bạn ấy biết kết quả nhưng chưa chắc biết mình đã làm tốt điều gì, mắc kẹt ở đâu và lần sau cần thay đổi như thế nào. Vì vậy, nếu muốn cuộc thi đóng vai trò phát triển, khoảng thời gian quan trọng có thể lại bắt đầu sau khi phần thi kết thúc.
TỪ KẾT QUẢ CUỘC THI ĐẾN BẰNG CHỨNG PHÁT TRIỂN
Hãy hình dung một thí sinh vừa hoàn thành thử thách ra quyết định. Thay vì chỉ nhận 72/100 điểm, bạn ấy được phản hồi rằng mình xác định vấn đề khá tốt nhưng sử dụng bằng chứng còn chọn lọc; nhìn thấy cơ hội nhưng chưa lượng hóa đầy đủ sự đánh đổi; bảo vệ quyết định tốt nhưng chậm cập nhật khi giả định thay đổi. Sau đó, thí sinh phải phản tư: nếu được làm lại, tôi sẽ thay đổi điều gì? Vài tuần sau, một tình huống khác xuất hiện. Lúc này, điều đáng quan sát không còn là điểm tuyệt đối, mà là cách xác định vấn đề có tốt hơn không, bằng chứng có được sử dụng kỷ luật hơn không, sự đánh đổi có được nhìn thấy sớm hơn không và quyết định có được cập nhật hợp lý hơn khi xuất hiện dữ kiện mới hay không.
Khi đó, cuộc thi bắt đầu hình thành một chu trình khác: THI – THỂ HIỆN – PHẢN HỒI – PHẢN TƯ – THỬ LẠI – BẰNG CHỨNG – PHÁT TRIỂN. Điểm số lần đầu không còn chỉ phục vụ xếp hạng mà có thể trở thành mốc ban đầu để so sánh với những lần thể hiện tiếp theo.
NGƯỜI BỊ LOẠI CŨNG CẦN ĐƯỢC TÍNH VÀO “THÀNH CÔNG”
Nếu chỉ dùng số lượng hồ sơ, chất lượng chung kết hay tên tuổi người chiến thắng để đánh giá thành công, chúng ta chủ yếu đang nhìn vào hiệu quả tổ chức và tuyển chọn. Nhưng nếu mục tiêu giáo dục được đặt cao hơn, những người đã tham gia nhưng không chiến thắng cũng cần được quan tâm. Họ có biết mình cần phát triển gì không? Họ có thử lại trong một bối cảnh khác không? Họ có mang cách tư duy mới trở lại lớp học, dự án, câu lạc bộ hay công việc không? Đây là lúc khái niệm chuyển giao trở nên quan trọng: điều học được trong cuộc thi có tiếp tục xuất hiện ngoài cuộc thi hay không.
Cũng cần thêm một lần tự phản biện. Không nên vì muốn chứng minh giá trị giáo dục mà gọi mọi thay đổi sau cuộc thi là “chuyển hóa”. Một phản hồi tích cực hay một tuyên bố “em đã học được rất nhiều” mới là tín hiệu ban đầu. Phát triển bền vững cần được quan sát qua hành vi lặp lại, trong những bối cảnh khác nhau và qua thời gian.
TỪ CUỘC THI ĐẾN NỀN TẢNG PHÁT TRIỂN
Có lẽ tương lai của một số cuộc thi sinh viên không nhất thiết nằm ở việc tổ chức vòng chung kết hoành tráng hơn, mà ở việc thiết kế tốt hơn những gì xảy ra trước, trong và sau cuộc thi. Khi cuộc thi cung cấp thử thách thực, quan sát được mức thể hiện, tạo phản hồi, yêu cầu phản tư, mở cơ hội thử lại và thu thập bằng chứng phát triển, nó bắt đầu vượt khỏi chức năng tìm người thắng và tiến gần hơn tới một nền tảng phát triển.
Vì thế, sau đêm chung kết, thay vì chỉ hỏi “AI ĐÃ THẮNG?”, có lẽ chúng ta nên đặt thêm một câu hỏi khó hơn: “AI ĐÃ PHÁT TRIỂN – HỌ ĐÃ THAY ĐỔI ĐIỀU GÌ – VÀ BẰNG CHỨNG Ở ĐÂU?”. Nếu chưa trả lời được câu hỏi ấy, cuộc thi vẫn có thể rất thành công. Nhưng nếu mục tiêu là phát triển người học, có thể chúng ta đã dừng quá sớm.
ThS. Bùi Đình Quế, Giảng viên Marketing – Khoa QTKD2; Học viện PTIT HCM
